WOŁKOWYSK

W roku 1939 znajdował się w II Rzeczypospolitej w województwie białostockim  w powiecie wołkowyskim. W okresie międzywojennym w mieście funkcjonowały: zakład odlewniczy, 2 cegielnie i 2 tartaki, kościoły cerkwie ( między innymi cerkiew pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła) i synagogi (7 budowli sakralnych). Obok miasta założono fabrykę cementu uważaną za największą w regionie. Miasto liczyło około ponad 10 tysięcy ludzi. Mieszkali w nim Polacy, Białorusini i Żydzi. Takie miasto mógł widzieć we wrześniu 1939 roku major Dobrzański[1].

Wielu żołnierzy, oficerów i podoficerów służących później w OWWP majora Hubala w pierwszych dniach wojny stacjonowała w Wołkowysku. W tym czasie napływało do 3 Pułku Strzelców Konnych imienia Stefana Czarnieckiego[2] wielu rezerwistów.  Pierwsi rezerwiści pojawili się około 4 września. W związku z tym postanowiono utworzyć z tych nadwyżek rezerwową Brygadę Kawalerii „Wołkowysk” dowodzoną przez pułkownika Edmunda Hełduta-Tarnasiewicza. Była ona częścią liczącego ponad 2000 żołnierzy Zgrupowania Kawalerii generała brygady Wacława Przeździeckiego[3].  W skład brygady wchodziły następujące pułki:

- 101 Rezerwowy Pułk Ułanów pod dowództwem podpułkownika Stanisława Żukowskiego

- 110 Rezerwowy Pułk Ułanów pod dowództwem podpułkownika Jerzego Dąbrowskiego

- 102 Rezerwowy Pułk Ułanów pod dowództwem majora Jerzego Florkowskiego.

11 września 1939 roku 110 Rezerwowy Pułk Ułanów został przeniesiony do Wołkowyska[4], gdzie kontynuował szkolenie. Było to związane z szybkimi postępami wojsk niemieckich Dzień później zastępcą dowódcy został major Dobrzański.  Prawdopodobnie 12 września Pułk osiągnął stan etatowy, natomiast gorzej sprawa wyglądała z uzbrojeniem i wyposażeniem. 14 września został włączony w skład Rezerwowej Brygady Kawalerii. Gdy wszystko było na ukończeniu przyszedł rozkaz wymarszu, który szybko cofnięto. Było to związane z wkroczeniem 17 września na wschodnie tereny Armii Czerwonej[5]. Tam między innymi przebywali porucznik  rezerwy Franciszek Karpiński, wachmistrz Józef Alicki i rotmistrz Stanisław Sołtykiewicz.

Od 17 września 1939 roku miasto znalazło się pod okupacją sowiecką. 1 listopada zostało włączone do Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Od stycznia 1940 roku został stolicą rejonu w obwodzie białostockim. W latach 1941 – 1944 był okupowany przez Niemców i włączony do okręgu Białystok. W latach wojny działały różne partyzantki, które między sobą rywalizowały: AK, partyzanci sowieccy i Wołkowyska Regionalna Organizacja Antyfaszystowska. 14 lipca 1944 roku został zajęty przez wojska 2 Frontu Białoruskiego w trakcie operacji białostockiej. Po wojnie znalazł się w ZSRR a dziś w Republice Białoruś[6].

PUSZCZA GRODZIEŃSKA I GRODNO

 

W 1939 roku stanowiły one część województwa białostockiego II Rzeczypospolitej. Powierzchnia województwa liczyła ponad 26 tysięcy kilometrów kwadratowych. Liczba ludności zaś 1263000. 71 procent stanowili Polacy, 12 procent Białorusini a 11 procent Żydzi. Ostatnim wojewodą białostockim II RP był Henryk Ostaszewski[7]. Najważniejszym miastem wschodniej części województwa było Grodno. Było ono siedzibą władz powiatowych i liczyło ponad 60 tysięcy mieszkańców z tego 60 procent było Polakami a 37 Żydami. Powstały tam: Kresowa Fabryka Rowerów i Motocykli „Niemen”, Zakłady Graficzne, Fabryka Wyrobów Introligatorskich, browary Margolisa, Słuckiego, Dojlidy. Jako ważny ośrodek kultury polskiej na Kresach, Grodno szczyciło się szeregiem szkół i bibliotek. Miasto miało dwa stałe teatry oraz Muzeum Przyrodnicze i Muzeum Historyczne, które założył Józef Jodkowski. W mieście działało harcerstwo. Powstał także ogród zoologiczny.

Wszystko zmieniło się wraz z wybuchem II wojny światowej. Od początku działań wojennych miasta województwa były bombardowane. 15 września 1939 roku oddziały niemieckie zajęły Białystok, a dwa dni później rozpoczęła się inwazja wojsk sowieckich[8].

Cała Rezerwowa Brygada Kawalerii „Wołkowysk” skierowała się w dniu inwazji sowieckiej w kierunku Puszczy Grodzieńskiej, a w rejonie Grodna otrzymała rozkaz marszu w kierunku litewskiej granicy. Żołnierze mieli tam być internowani. Przez wielu żołnierzy rozkaz został niewykonany. Postanowili oni walczyć dalej[9].

Gdy wschodnią granicę przekroczyły wojska sowieckie 110 Rezerwowy Pułk Ułanów ruszył przez Mosty w kierunku na Wilno. 18 września otrzymał fałszywą informację o zdobyciu miasta (miasto zdobyto 19 września). Po otrzymaniu tej informacji dowódca podjął decyzję o zmianie kierunku natarcia na Grodno, otrzymując rozkaz tłumienia wystąpień komunistycznych ludności białoruskiej i żydowskiej. Walki z występującymi bojówkami stoczono pod Ostyniem i Jeziorami. Palono domy z których padały strzały i niszczono zgromadzoną przez nich broń, rozstrzeliwano złapanych na miejscu dywersantów[10].

20 września z okolic Grodna brygada skierowała się do miejscowości Hoża, gdzie przeprawiła się przez Niemen w kierunku zachodnim docierając do Spośkin. Sowieci rozpoczęli pościg, Major Dąbrowski miał zostać przez nich pojmany. Mógł czekać go taki sam los jak oficerów w Katyniu. W tym samym dniu 110 Pułk odłączył się od Brygady i sam skierował się w Puszczę Augustowską. Brygada przekroczyła granicę z Litwą 21 września w okolicach Sejn. Przy granicy decyzję zmieniło część ułanów ze 102 Pułku.  Na ziemi grodzieńskiej między innymi byli rotmistrz Józef Alicki, rotmistrz Stanisław Sołtykiewicz.

20 września wojska sowieckie Frontu Białoruskiego dotarły do Grodna. Armia Czerwona, próbuwała zdobyć miasto z marszu, rozpoczęła się obrona Grodna. Polscy żołnierze, którymi dowodził gen. Józef Olszyna-Wilczyński wspomagani przez cywilnych ochotników, między innymi harcerzy grodzieńskich, walczyli z przeważającymi siłami wroga aż do wieczora 21 września. Po upadku miasta, Rosjanie dokonali bez sądu egzekucji około 300 obrońców w tym szkolnej młodzieży (na Psiej Górce rozstrzelano m.in. 20 uczniów broniących Domu Strzelca). Od 22 września na mocy paktu Ribbentrop-MołotowGrodno pozostawało pod okupacją sowiecką, włączone do sowieckiej Białorusi jako siedziba rejonu w obwodzie białostockim. W latach 1941–1944 miasto znajdowało się pod okupacją niemiecką (Okręg Białystok)[11], podczas której wymordowano Żydów, umieszczając ich wcześniej w dwóch gettach. W czasie wojny działała silna partyzantka polska AK. Miasto było podporządkowane okręgowi Białystok i inspektoratowi grodzieńskiemu. 16 lipca 1944 roku zostało ponownie zajęte przez Armię Czerwoną z 3 Frontu Białoruskiego. Od 1945 roku znalazło się w Białoruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej a potem w Republice Białoruś.

 

PODMACHARCE  I MAŁOWISTE  (PODLASIE)

 

Podmacharce w 1939 roku były wsią położoną w województwie białostockim w powiecie augustowskim w gminie Płaska. Małowiste w tym okresie były położone w tej samej gminie ale nad jeziorem Serwy. Od 25 września 1939 roku do 22 czerwca 1941 roku znajdowały się pod okupacją sowiecką, a potem do 1944 okupacją niemiecką[12]. 110 Pułk posuwa się dalej na zachód osiągając 22 września 1939 roku osiągając te miejscowości. W czasie pobytu tutaj dowódca pułku przyjmuje część ułanów ze 102 Pułku i zezwala na udanie się na Litwę oficerów, którzy tego pragną[13]. Tego samego dnia zdecydowano na dalszy marsz w kierunku południowym. Nad rzeką Brzozówką koło wsi Zabiel 3 szwadron Pułku został zaatakowany przez sowieckie wojska pancerne i doszło do rozproszenia. W czasie tego wydarzenia byli obecni między innymi podporucznik rezerwy Feliks Karpiński, wachmistrz Józef Alicki[14].

 

KRASNE

 

W 1939 roku była to wieś należąca do gminy Lipsk, powiatu augustowskiego i województwa białostockiego. Znajdowała się na drodze Augustów – Grodno[15].  23 września doszło tam do ciężkiej bitwy z oddziałami sowieckimi – prawdopodobnie z 20 Brygadą Zmotoryzowaną 15 Korpusu Pancernego 11 Armii. Dokładne straty nie są znane. Dzień później pod Dolistowem Starym został ponownie zaatakowany pułk przez sowiecką 20 Brygadę Zmechanizowaną. W trakcie ataku zginęło około 30 żołnierzy a 45 dostało się do niewoli[16]. Po tej bitwie 23 bądź 24 września dowódca 110 Pułku zdecydował o jego rozwiązaniu. Wówczas samorzutną kontrolę przejął major Dobrzański. Zdecydował o pójściu z pomocą dla Warszawy. Jego decyzję poparło część oficerów i 180 ułanów Potem znalazła się ona pod okupacją sowiecką, a od 1940 roku w okolicy budowano umocnienia Linii Mołotowa, wybudowano ponad 84 obiekty. W czerwcu 1941 roku wieś znalazła się pod okupacją niemiecką a w 1944 roku zajęta przez Armię Czerwoną. W niedalekim Lipsku znajduje się pomnik poświecony majorowi Hubalowi[17].

 

 

BŁOTA KANAŁU AUGUSTOWSKIEGO

 

W 1939 roku liczył sobie ponad 100 lat. Powstał w czasie Królestwa Kongresowego w 1824 roku. Został zaprojektowany przez generała Ignacego Prądzyńskiego. Po wybuchu powstania listopadowego prace zostały zaniechane. Dopiero w latach 1833 - 1839 zrealizowano odcinek od Biebrzy do Niemna. Po objęciu dowództwa major „Hubal” skierował się Krasnybór, Sztabin, Moglince i Jaziwewo. W błotach Kanału Augustowskiego pozostawił działo i kuchnię polową aby nie opóźniały marszu. Następnie w rejonie Woźna-Wieś doszło do reorganizacji oddziału. Na swego zastępcę major wybrał rotmistrza Stanisława Sołtykiewicza, na dowódcę sztabu rotmistrza Macieja Kalenkiewicza. Dowódcami plutonów zostali porucznik Feliks Karpiński i podporucznik Modest Iljin[18].

 

ŁOMŻA I RADZIŁÓW

 

W 1939 roku miasto Łomża liczyło 27000 mieszkańców. Była częścią województwa białostockiego II RP. We wrześniu 1939 roku została na dwa tygodnie przez Niemców, potem oddana Sowietom. Od września 1939 do czerwca 1941 roku pod okupacją sowiecką (część Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej), a od czerwca 1941 zajęta przez z powrotem przez Niemców.(część Okręgu Białystok). Od jesieni 1939 roku była tu silna działalność polskiej partyzantki ZWZ-AK i NOW. W czerwcu 1944 roku rozpoczął się plan „Burza” na tych terenach, a 16 września 1944 roku 2 Front Białoruski zajął miasto[19]. Niedaleko Łomży leży miejscowość Radziłów. Była ona w powiecie szczuczyńskim. W 1939 roku była ona gminą. 7 września została zajęta przez Niemców a kilka tygodni później przekazana Sowietom. Po ataku Niemiec na ZSRR w 1941 roku została przez nich zajęta. 7 lipca w miejscowości rozpoczął się pogrom ludności żydowskiej. Tam znajdował się cmentarz żydowski i synagoga[20].

W okolicach Łomży i Radziłowa przebywał major Dobrzański. Po dłuższym odpoczynku oddział ruszył w kierunku Łomży. Próbowano omijać wrogie oddziały sowieckie i niemieckie. Mimo tej próby doszło do walk podczas przekraczania szosy Grajewo - Ossowiec pod Radziłowem[21]. Po dotarciu w okolice Łomży major Hubal zdecydował aby je obejść przedmieściami, które były zajęte przez Sowietów. Potem przekroczono rzekę Narew mimo ostrzału przez wojska sowieckie.

 

CZERWONY BÓR

 

W 1939 roku był to kompleks leśny na terenie województwa białostockiego. 25 września oddział dotarł do lasów niedaleko Czerwonego Boru, gdzie wypoczywał.

 

PODBLIELA, NADLEŚNICTWO BROK, PORĘBA I UDRZYN

 

Są to miejsca w których przebywał oddział między 25 a 28 września 1939 roku. W Udrzynie przekroczył Bug. W tych miejscowościach był zaopatrywany.

 

MICHAŁÓW I KRUBKI POD WARSZAWĄ

 

W 1939 roku były to miejscowości leżące niedaleko Wołomina. W końcu 28 września towarzysze majora dotarli do majątku w Krupkach pod Warszawą. Od właścicielki majątku Zofii Arkuszewskiej major dowiedział się, że Warszawa poddała się[22]. Dla wielu z żołnierzy to był prawdziwy cios. Tego dnia major zdecydował że będzie walczył dalej. Wtedy zadał pytanie „Co dalej?” Ci co przy nim pozostali a było ich 50 postanowili walczyć dalej. Tam napisał list do żony i córki[23].

 

MACIEJOWICE

 

W 1939 roku osada położona w województwie warszawskim powiecie garwolińskim. W tym miejscu była pamięć o słynnej bitwie pod Maciejowicami z 10 października 1794 roku w czasie powstania kościuszkowskiego, w której zwyciężyli Rosjanie. Przyczyniła się ona do upadku powstania w 1794 roku[24]. We wrześniu 1939 roku przez tą miejscowość ewakuowała się 13 Dywizja Piechoty i Wileńska Brygada Kawalerii z Armii Prusy. 29 września grupa 50 ułanów która pozostała przy majorze ruszyła na południe  poruszając się prawym brzegiem Wisły omijając wsie i osady. 30 września przyszli Hubalczycy dotarli do Maciejowic przekraczając Wisłę. Major przebywał w majątku Podzamcze hrabiego Zamojskiego[25].

 

KRASKI NOWE I KŁODA NA KIELECZCYŹNIE

 

W 1939 roku były położone w województwie kieleckim niedaleko Maciejowic. 1 października w okolicach tych wsi znalazł się oddział majora Dobrzańskiego, który podążał w kierunku Puszczy Kozienickiej.

 

CHODKÓW

 

W 1939 roku położona w województwie kieleckim, w powiecie kozienickim, gminie. 1 października znajdował się tam oddział majora Hubala, a dzień później stoczył potyczkę z Niemcami. Po tej bitwie ruszyli w kierunku Michałowa. Od 9 do 16 sierpnia 1944 roku była ona centrum bitwy pod Studziankami[26]. Po wojnie umieszczono tam tablicę wraz z głazem narzutowym, która upamiętnia majora.

 

WÓLKA NIEDALEKO SZOSY RADOM –ZWOLEŃ I SZOSY IŁŻA – LIPSKO

 

3 października 1939 roku doszło tam do potyczki z Niemcami.

 

SZOSA STARACHOWICE – OSTROWIEC ŚWIĘTOKSZYSKI

 

4 października 1939 roku doszło tam do potyczki z Niemcami.

 

BODZIENTYN

 

W 1939 roku liczył 3853 osoby. Znajdował się w województwie i powiecie kieleckim. 5 lub 6 października 1939 roku major stacjonował pod Bodzentynem. Wówczas podjął decyzję o nie przekraczaniu granicy i dalszej walki w kraju. Decyzję tę podjął w gajówce Podgórze u Bolesława Bronikowskiego. Ci którzy pozostali w oddziale major, kazał wybrać im pseudonimy, aby uchronić siebie i rodziny żołnierzy przed represjami ze strony niemieckich okupantów. Odtąd major stawał się „Hubalem”. Pseudonim jego odwoływał się zawołania rodowego Dobrzańskich[27]. Inni przyjęli następujące pseudonimy: rotmistrz Maciej Kalenkiewicz - „Kotwicz”, kapitan. Józef Grabiński - „Pomian”, porucznik Feliks Karpiński - „Korab”, podporucznik Modest Iljin - „Klin”, podchorąży Morawski - „Bem”, kapral. R. Rodziewicz - „Roman”[28]. Od 1940 roku działała tu silna partyzantka związana z ZWZ AK. Najsłynniejszym partyzantem był Jan Piwnik „Ponury”. We wrześniu 1942 roku wysłano wszystkich Żydów z tutejszego getta do Treblinki a 1 czerwca 1943 roku doszło do pacyfikacji miasta, w której zginęło 39 osób. W 1939 roku miasto liczyło zaledwie 2100 mieszkańców,

 

LASY SUCHEDNIOWSKIE

 

Znajdowały się w 1939 roku w województwie kieleckim. Po pobycie w Bodzentynie oddział pokonał pasmo Łysogór, Puszczę Świętokrzyską przekroczeniu szosy Kielce – Skarżysko - Kamienna grupa „Hubala”, licząca 36 ułanów, dotarła 11 października do gajówki Rosochy w lasach suchedniowskich. Dalsza trasa marszu wiodła przez Hutę, Kobylaki, Jóźwików, Zabrody, Szkucie.  Pod koniec października opuścił Zychy kierując się w ich kierunku ponownie.

W kwietniu 1940 roku pojawił się w nich ostatni raz. W czasie krótkiego postoju w jednej z gajówek „Hubal” postanowił, że będzie się przedzierał z oddziałem na teren Gór Świętokrzyskich. Jednak już niedługo po wyruszeniu w oddział natknął się na przeczesujących teren Niemców. Okazało się, że droga w Góry Świętokrzyskie była dobrze obstawiona. Oddział wobec tego cofnął się do gajówki, w której wcześniej przebywał. Na odprawie major stwierdził, że oddział jest otoczony i postanowił wobec tego przebijać się na zachód. Pierwsza miała ruszyć kawaleria, a za nią piechota pod dowództwem „Sępa”. Jeszcze tej samej nocy około 20 ułanów z „Hubalem” na czele skierowało się w stronę drogi Odrowąż-Samsonów. Wkrótce potem podążająca za kawalerią piechota rozłączyła się z resztą oddziału. Podczas pokonywania szosy ułani z majorem dostali się pod ogień karabinów niemieckich. Stracono wówczas jednego kawalerzystę, ale udało się przebić przez jeden z pierścieni okrążenia nieprzyjaciela.

Po rozłączeniu się z grupą „Hubala” piechota, złożona z ok. 40 żołnierzy, pozostawała ukryta w lesie. Droga prowadząca do Gór Świętokrzyskich była dobrze pilnowana przez Niemców. W końcu po paru dniach podporucznik „Sęp” zdecydował się na marsz w kierunku Szałasu Starego ze względu na głód, który dosięgnął jego grupę. Piechota dotarła więc do gajówki Rosochy i po krótkim postoju ruszyła w stronę szosy Odrowąż-Samsonów.

Z kolei ułani majora w okolicach Mniowa spotkali księdza Ptaszyńskiego, który wcześniej opiekował się rannymi hubalczykami. Od księdza „Hubal” usłyszał o pacyfikacji wsi Hucisko i Gałki. Wiadomość ta była wielkim ciosem dla majora i reszty oddziału. Za tragiczny los mieszkańców „Hubal” obwiniał siebie, bardzo przeżył całą sytuację i zmienił się. Nie wyobrażał sobie, żeby wojsko mogło uciec się do mordowania ludności cywilnej, gdyż był żołnierzem w dawnym tradycyjnym tego słowa znaczeniu[29].

 

ZYCHY

 

W 1939 roku były położone w województwie kieleckim w powiecie koneckim w gminie Radoszyce. Od 26 października znalazły się w Generalnym Gubernatorstwie (GG) w dystrykcie radomskim.

24 października oddział dotarł do Zych na kilkudniowy postój. Wówczas stan liczebny oddziału liczył zaledwie 11 ułanów[30]. Tam pojawili się ochotnicy chętni do służby pod komendą majora. Spośród licznych kandydatów wybrano tylko pięciu, gdyż dla pozostałych nie starczyłoby koni. Nowymi członkami oddziału zostali wówczas : podporucznik Marek Szymański „Sęp”, kapral. Franciszek Głowacz „Lis”, starszy strzelec Marian Kaczorowski „Gruszka”, Jerzy Szkodziński „Sokół” i kobieta Marianna Cel „Tereska”, która została łączniczką[31]. W dniu powołania GG major powołał rozkazem do życia Okręg Bojowy Kielce (OBK), który miał być kontynuacją Wojska Polskiego. Do rozkazu było dołączone 5 załączników, mówiących o organizacji i szkoleniu oddziałów oraz stosunku do ludności cywilnej. Na bazie okręgu powstało klika konspiracyjnych okręgów bojowych takich jak: „Tadeusz”, „Henryk”, „Limba” do których napływali ochotnicy. Główny oddział przyjął nazwę „Odział Wydzielonego Wojska Polskiego”[32]. Powstało wówczas wiele instrukcji organizacyjnych i szkoleniowych, ulotek i rozkazów. Na dokumentach major Dobrzański podpisywał się jako „Hubal”, Dowódca Okręgu Bojowego „Kielce”. Skutkiem wytężonej pracy sztabu w gajówce w Zychach było powstanie ośrodków bojowych w Radoszycach, Zychach, Lipce i Dziadku (obecnie Modrzewina). Wielkie zasługi w tej działalności oddał nauczyciel z Lipy, kapitan rezerwy Józef Wyrwa „Furgalski”. Celem całej tej pracy było przygotowanie się do wystąpienia przeciw okupantowi na wiosnę. Major stworzył grunt pod organizację, która była bazą dla SZP, ZWZ i AK. W końcu października oddział opuścił Zychy i skierował się do lasów suchedniowskich.

 

KIELCE

 

W 1939 roku było ono stolicą województwa i powiatu. Liczyło ono ponad 71 tysięcy mieszkańców. W okresie międzywojennym było ono miejscem działania wielu organizacji i partii politycznych. Była tu silna pamięć o wydarzeniach z 1914 roku i Marszałku Józefie Piłsudskim. W dniach od 3 do 5 września 1939 roku zostało zajęte przez wojska niemieckie, z którymi miał walczyć pułkownik Kazimierz Grabisz. Dowodził on 7 Dywizją Piechoty. Od początku wojny było bombardowane. W tych nalotach zginęło około 80 osób a w walkach około 40 żołnierzy po stronie polskiej[33]. W październiku tam został wysłany „Korab” by sprawdzić i ocenić działalność Ruchu Oporu. Został wysłany aby zalegalizować oddział. Władze podziemne nie zaakceptowały jego pomysłu. W Kielcach miał mieć siedzibę tworzony przez majora Okręg Bojowy. Ten pomysł też nie został zrealizowany. Po utworzeniu GG Kielce stały się miastem powiatowym w dystrykcie Radom. W mieście działał różnoraki ruch oporu od NSZ aż po GL i AL.. W latach 1942-1943 dokonano w lesie Stadniowie i cmentarzu żydowskim na Pakoszu masowych egzekucji. 20 sierpnia 1942 roku rozpoczęto wywózkę ludności żydowskiej do obozu w Treblince, trafiło tam ponad 21 tysięcy ludzi. W styczniu 1945 roku w czasie ofensywy styczniowej stoczono bitwę o Kielce między wojskami niemieckimi a sowieckimi. Była to jedna z krwawszych bitew tej ofensywy na ziemiach polskich[34]. 15 stycznia rozpoczął się nowy etap historii dla miasta[35].

 

CISOWNIK

 

W 1939 roku była to wieś położona w województwie kieleckim w powiecie koneckim, gminie Smyków. Była otoczona lasami suchedniowskimi. Najprawdopodobniej między 27 października a 2 listopada przebywali tu żołnierze majora Hubala. Już na samym początku byli ścigani przez Niemców i musieli opuścić wieś. 28 października okupant zmusił mieszkańców pod lufami karabinów aby wskazali miejsce postoju oddziału Nie doszło do zbrodni dzięki dwóm mieszkańcom, którzy znali język niemiecki i oni przekonali okupanta do swej wersji. To uratowało oddział. 1 listopada oddział został zaskoczony atakiem zorganizowanym przez Niemców. Atak Niemców spowodował rozproszenie oddziału oraz stratę wszystkich koni. W gajówce Rosochy, koło wsi Szałas, hubalczycy odnaleźli się dopiero po paru dniach. Wówczas to podjęto dalszą pracę nad organizacją Okręgu Bojowego Kielce. 2 listopada został wydany dokument uzasadniający powstanie tej nowej organizacji. „Hubal” stwierdził w tej deklaracji ideowej, iż klęska wrześniowa nie oznacza złamania narodu[36]. Wieś przez cały okres okupacji hitlerowskiej wspierała Ruch Oporu. W przeciwieństwie do Adamowa i Królewca nie została spacyfikowana. W 1944 roku na terenie wsi i wokół niej stacjonowały oddziały AK (2 oddziały zgrupowania sandomierko-kieleckiego), które miały udzielić pomocy powstaniu warszawskiemu. W 1945 roku miejscowość liczyła prawie tyle samo mieszkańców co przed konfliktem.

 

RUSKI BRÓD I LASY PRZYSUSKIE

 

W 1939 roku wieś leżała w województwie kieleckim w powiecie i gminie Przysucha. 11 listopada oddział skierował się na północ, w kierunku lasów przysuskich, a następnie dotarł do lasów spalskich, gdzie podczas postoju w Ruskim Brodzie „Hubal” poznał miejscowego proboszcza, księdza E. Ptaszyńskiego. Od tamtego momentu ksiądz wspierał oddział, a później został jego kapelanem. W okresie od 13 do 20 listopada oddział przebywał w leśniczówce Huta w lasach przysuskich. 11 kwietnia 1940 roku Niemcy przeprowadzili pacyfikację wsi. Była ona związana z działalnością oddziału „Hubala”

W czasie wojny w tym rejonie działała silna partyzantka skupiona wokół różnych jej sił: AK, AL. i NSZ. W czasie ofensywy styczniowej stoczono tutaj największą bitwę tej operacji na ziemiach polskich. Bitwa toczyła się od 17 do 19 stycznia 1945 roku. Jest ona nazywana „Kotłem pod Ruskim Brodem”. Walki toczyły się przez dwa dni i dwie noce. Żołnierze obu stron używali nieraz bagnetów i saperek. W kotle znalazło się 60 tysięcy żołnierzy niemieckich[37].

Po wojnie powstał poświęcony żołnierzom walczącym w II wojnie światowej, znajduje się on w centrom wsi. Powstała również szkoła podstawowa imienia majora Hubala. W 1966 roku powstał związek Hubalczyków przy ZBOWID, a Marek Szymański został jego przewodniczącym. To dzięki niemu i PAXowi szkoła otrzymała imię majora[38].

 

STUDZIANNA

 

W 1939 roku wieś znajdowała się w województwie kieleckim a od 1 kwietnia w województwie łódzkim. Leżała ona w powiecie opoczyńskim. Była znana z Cudownego Obrazu Najświętszej Rodziny. Przed wojną ze Studzienną był związany ksiądz Ludwik Mucha. W listopadzie 1939 roku major przebywał w leśniczówkach Dęba, Rzeczyce i Stefanów. Od 13 do 29 kwietnia 1940 roku ponownie tutaj stacjonował.

 

WARSZAWA

 

W listopadzie 1939 „Hubal” podjął decyzję o nawiązaniu kontaktu z kierownictwem SZP w celu przedstawienia swojego planu organizacji Okręgu Bojowego Kielce[39]. Przyłączenie się do szerszej organizacji mogło zapewnić oddziałowi zaplecze w zakresie informacyjnym i materialnym. Dlatego więc 5 grudnia 1939 roku „Hubal” wyjechał w tym celu do Warszawy.  Przygotowania do odjazdu zorganizował leśniczy z Dęby, Eugeniusz Wróblewski, dawny kawalerzysta. Oprócz majora wyruszył również rotmistrz „Kotwicz” z zamiarem przedostania się do Francji, gdzie tworzone było Wojsko Polskie. Obaj otrzymali od Wróblewskiego ubrania cywilne, a ”Hubal” dowód osobisty na nazwisko Chrząszczewski.

W Warszawie obaj oficerowie spotkali się z komendantem SZP generałem Michałem Karaszewiczem-Tokarzewskim „Torwidem”. „Hubal” otrzymał wówczas moralne i materialne wsparcie od generała. Major nie przyjął jednak funkcji komendanta okręgu  w Kielcach, którą mu wówczas proponowano, gdyż nie chciał rozstawać się z oddziałem. Ostatecznie postanowiono, że „Hubal” zostanie zastępcą komendanta okręgu w Kielcach, pozostając jednocześnie dowódcą oddziału Okręgu Bojowego Kielce. Władze SZP zaleciły „Hubalowi” spędzić zimę bez wchodzenia w potyczki z Niemcami. Główny wysiłek należało skierować na organizowaniu kadry i gromadzeniu broni. Komendant przewidywał, iż oddział mógłby być bardzo potrzebny wiosną 1940 roku  kiedy ruszyłaby ofensywa aliantów. Potem udał się do Kielc, gdzie doszło do kłótni z komendantem okręgu. „Hubal” zdecydował się nie wchodzić do konspiracji[40].

Po wyjeździe „Hubala” do Warszawy, dowództwo w oddziale sprawował kapitan Grabiński „Pomian”. Oddział w tym okresie, zgodnie z rozkazem dowódcy, poruszał się tylko w określonym rejonie, aby po powrocie można go szybko odszukać. Na Boże Narodzenie major powrócił do oddziału i zorganizował wówczas wieczór wigilijny, na który stawili się również żołnierze związani wcześniej z oddziałem. Po świętach oddział opuścili ze względu na stan zdrowia podporucznik „Klin” i podchorąży „Lorek”. Inni zaś próbowali poszukiwać pozostawionej we wrześniu 1939 roku broni. Major wysyłał patrole do lasów spalskich, gdzie stacjonowała w czasie kampanii Armia Prusy.

 

GAŁKI KRZCZONOWSKIE

 

W 1939 roku leżały w powiecie przysuskim w województwie kieleckim. 2 lutego 1940 roku w Gałkach rozpoczął się sześciotygodniowy pobyt oddziału, z powodu ostrej zimy i braku dojazdu. Tam właśnie doszło do zmian w procesie przyjmowania ochotników do oddziału. Do tej pory przyjmowano wyłącznie ludzi, którzy odbyli służbę wojskową. Od momentu pojawienia w Gałkach nie przyjmowano tylko ludzi zbyt młodych lub słabych. Tak naprawdę o przyjęciu kandydata decydował major.  W rezultacie w Gałkach liczba oddziału zwiększyła się do około 320 osób. Utworzono pododdziały kawalerii i piechoty.

Szefem sztabu został porucznik Karpiński „Korab”, a oficerem ordynansowym plutonowy Rodziewicz „Roman”. Dowództwo nad kompanią piechoty objął kapitan. Grabiński „Pomian”, a plutonami dowodzili: podporucznik Kubisiak „Leszczyna” i podporucznik Wüstenberg „Tchorzewski”. Dowódcą szwadronu kawalerii został rotmistrz. Walicki „Walbach”, a jego zastępcą plutonowy. Alicki. Dowodzenie nad drużyną ckm sprawował podchorąży Kuropka „Barbarycz”. Funkcje kapelana oddziału pełnił z kolei ksiądz Mucha.

Wobec dużego napływu ochotników bardzo ważną rolę odgrywało zdobywanie broni, sprzętu wojskowego i mundurów. Konie pozyskiwano zabierając gospodarzom te, które wcześniej należały do rozbitej armii polskiej. Wypalone znaki na skórach koni świadczyły o wcześniejszej ich przynależności do armii. Dostawę żywności i furaż zapewniały miejscowa ludność, okoliczne majątki i miasto Tomaszów Mazowiecki. Każdy dzień w oddziale przebiegał według zasad wojskowych, szkolono również cywilnych ochotników organizowano ćwiczenia polowe i wykłady teoretyczne.

13 marca 1940 roku komendant okręgu łódzkiego ZWZ[41] podpułkownik Leopold Okulicki nakazał rozwiązanie oddziału. Wcześniej oddział wizytował wysłannik ZWZ. Przebywał on na terenach położonych na wschód od Opoczna: takich jak Stefanów, Fryszerka, Anielin. Okulicki oświadczył, iż niemożliwe było istnienie partyzantki w tamtym okresie. Decyzja KG ZWZ okazała się wielkim zaskoczeniem, toteż wielu żołnierzy i oficerów nie kryło swojego rozczarowania. Po rozmowie z przedstawicielem okręgu major postanowił zmniejszyć oddział ze 320 do 70 żołnierzy[42] i wyruszyć w kierunku Gór Świętokrzyskich. ZWZ obawiało się represji ze strony okupanta.

Oddział opuściła starsza kadra oficerska, która posiadała największe doświadczenie bojowe. Przy majorze pozostali młodsi oficerowie i żołnierze. Zdemobilizowanym hubalczykom udzieliło pomocy społeczeństwo Tomaszowa Mazowieckiego w postaci schronienia i ubrań cywilnych. Z kolei członkowie ZWZ dostarczali podrobione dowody osobiste i zajęli się wcielaniem zdemobilizowanych osób do konspiracji.

Niemcy doskonale orientowali się o poczynaniach oddziału w Gałkach. wysłali wówczas również rozpoznanie w postaci niemieckiej piechoty, która jednak szybko się wycofała się i samolotów zwiadowczych[43].  30 marca 1940 roku zostały spacyfikowane przez Niemców. To wydarzenie upamiętnia pomnik.

 

HUCISKO

 

W 1939 roku należała do powiatu przysuskiego w województwie kieleckim.14 marca 1940 roku oddział „Hubala” opuścił Gałki i dotarł do Hucisk koło Ruskiego Brodu. Patrole oddziału w tym czasie szczególnie zwracały uwagę na sytuację w Chlewiskach, gdyż tam znajdowały się skoncentrowane siły niemieckie. W połowie marca przeniósł się do wsi Hucisko na południe od Przysuchy, gdzie stan oddziału znowu się powiększył do około 100 ludzi. Tu major spędził święta Wielkanocy, O tym miejscu Niemcy wiedzieli już od jakiegoś czasu. 25 marca rozpoczęły pościg pułk policji, Waffen SS,  żandarmeria wojskowa, batalion Wehrmachtu i jednostki czołgów (około 8 tysięcy ludzi). 30 marca starcia patroli oddziału z wojskami niemieckimi rozpoczęły bój pod Huciskiem. W walce zginęło po stronie polskiej 14 zabitych i kilkudziesięciu po stronie niemieckiej. Polacy odnotowali 4 rannych[44]. Gdy major kierował się do Szałasu Starego we wsi pojawili się esesmani. Niemcy zabrali z wioski około 30 mężczyzn. 11 kwietnia 1940 roku doszło do pacyfikacji wsi. Spacyfikowano Skroby i Stefanków. Schwytano około 20 mężczyzn, którym kazano wykopać dół, gdzie później zostali rozszarpani granatami. Wydarzenie to wstrząsnęło "Hubalem", który do tej pory nie zdawał sobie w pełni sprawy z realiów hitlerowskiej okupacji[45].

 

STEFANKÓW

 

W  1939 roku w powiecie szydłowieckim w województwie kieleckim. Dnia 30 marca 1940 roku w ramach operacji przeciw oddziałowi sławnego majora Hubala Niemcy natknęli się na niewielki oddział polskich żołnierzy na wschód od Stefankowa. Polscy żołnierze ostrzeliwując się przeszli do odwrotu przechodząc przez wieś co stało się pretekstem do aresztowania 77 mężczyzn ze Stefankowa przez żandarmerię niemiecką z Szydłowca. Niemcy przewieźli ich do Chlewiska, a potem do Szydłowca gdzie rozpoczęli przesłuchania wymuszane torturami. Dnia 4 kwietnia 70. pozostających w więzieniu mieszkańców Stefankowa zostało rozstrzelanych na Firleju pod Radomiem[46].

 

SZAŁAS STARY

 

31 marca 1940 roku dotarł tam oddział majora Hubala. W Szałasach major zarządził postój. Wśród żołnierzy panował dobry nastrój, odbyła się nawet w tym dniu zabawa z udziałem miejscowej ludności. Następnego dnia, 1 kwietnia  patrole oddziału nawiązały walkę z Niemcami w lesie niedaleko Szałasów. Później do starć doszło jeszcze pod Rogowym Słupem i Łączną. O zmierzchu walki zostały przerwane. Rannymi zajęli się mieszkańcy Szałasu Starego, a oddział zebrał się w jednej z gajówek. W tych potyczkach oddział stracił około 20 ludzi[47]. Po dwóch dniach walk oddział „Hubala” nie został zniszczony przez próbujących go okrążyć Niemców. W tym okresie walk przeciwnik poniósł spore straty. Sprawdzili się w boju młodzi oficerowie i żołnierze, którzy nie mieli dotychczas zbyt wielkiego doświadczenia bojowego.  Jeszcze w dniu walk pod Szałasmi Niemcy wkroczyli do Zapuścia. Okupant nie miał litości dla miejscowych mężczyzn, których rozstrzelano.

 

RADOSZYCE

 

W 1939 roku wieś znajdowała się w powiecie koneckim w województwie kieleckim. 7 kwietnia 1940 pod Radoszycami do oddziału dotarł łącznik z rozkazami Komendanta Głównego ZWZ, podpułkownika Stefana Roweckiego „Grabicy”[48]. Na mocy rozkazów „Hubal” miał natychmiast rozwiązać oddział pod groźbą sądu polowego. Łącznikiem tym był podporucznik „Czarny” z kieleckiego ZWZ. Major przebywał wtedy w Węgrzynie Wielkim i mógł odpowiedzieć w swoim stylu „żadnych Grabców itp. nie znam i ich rozkazy mam w dupie!”.

Podczas pobytu majora pod Radoszycami do oddziału dotarła wiadomość o spacyfikowaniu wsi Królewiec. Informacja ta tym bardziej zdziwiła, gdyż oddział nigdy w rejonie tej wsi nie stacjonował.  Niemcy pojawili się w Królewcu 7 kwietnia, weszli do wsi i zamordowali 96 osób, a wieś spalili.

Tymczasem piechota prowadzona przez „Sępa”, po pokonaniu szosy Odrowąż-Samsonów, skierowała się na zachód. Podczas przekraczania jednej ze wsi doszło do starcia z wojskami niemieckimi i w konsekwencji do rozłączenia grupy prowadzonej przez „Sępa”. Po rozerwaniu się piechoty na dwa plutony coraz więcej żołnierzy wracało do swych domów lub kierowało się w stronę lasów przysuskich. W ten sposób piechota rozbijała się na coraz mniejsze grupki żołnierzy. Większości udało się wyjść z okrążenia niemieckiego[49].

Po opuszczeniu okolic wokół Radoszyc oddział majora, poruszając się wzdłuż Pilicy, dotarł do lasów spalskich. Wówczas hubalczycy kwaterowali w szałasach, aby nie narażać ludności cywilnej na represje ze strony niemieckiego okupanta.

 

WÓLKA KULIGOWA

 

Do 1 kwietnia 1939 roku położona w powiecie opoczyńskim  w województwie kieleckim a od tego dnia w województwie łódzkim. 29 kwietnia 1940 roku rozpoczęły się poważne problemy dla oddziału. W tym dniu oddział obozował w Wólce Kuligowskiej i tam został ostrzelany przez okupanta. Tymczasem Niemcy zacieśnili pierścień okrążenia w tym rejonie.

 

ANIELIN

 

Do 1 kwietnia 1939 roku położona w powiecie opoczyńskim  w województwie kieleckim a od tego dnia w województwie łódzkim. 31 stycznia 1940.roku  stacjonował tu po raz pierwszy. Drugi raz oddział znalazł się tam 30 kwietnia. Tego dnia oddział został zaatakowany przez siły okupanta. Atak zaskoczył zmęczonych nieustannym pościgiem Polaków. Zostali oni zaskoczeni podczas biwaku przez oddziały 372. dywizji Wehrmachtu o godzinie 5:30 rano. Podczas starcia zginął major „Hubal” i kapral „Ryś”. Po potyczce reszcie hubalczykom udało się odskoczyć i uniknąć pojmania. Niemcy zmasakrowali jego ciało i wystawili je na widok publiczny. Ciało majora najpierw przewieziono do Tomaszowa Mazowieckiego a potem w nieustalone do dziś miejsce[50]. W czerwcu 1945 roku powstał tam prosty brzozowy krzyż z informacją o bitwie i śmierci majora. W 1964 roku postawiono obelisk i ogrodzono go płotem, a w latach 1975-1977 wybudowano pomnik, który otwarto w październiku 1977 roku[51].

 

ZĄBKI POD WARSZAWĄ

 

W 1939 roku wieś liczyła około 3000 mieszkańców. Leżała w powiecie wołomińskim. Posiadała OSP i własną pocztę. Była wsią z elektryfikowaną[52].  4 maja 1940 roku w Ząbkach pod Warszawą ocaleni hubalczycy postanowili działać dalej.

 


BIBIOGRAFIA
Strony internetowe:
1. http://www.sztetl.org.pl/pl/article/wolkowysk/3,historia-miejscowosci/?action=view&page=4 z dnia 12 lutego 2013 roku,
2.http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA z dnia 12 lutego 2013 roku
3.http://pl.wikipedia.org/wiki/Wojew%C3%B3dztwo_bia%C5%82ostockie_(II_Rzeczpospolita) z dnia 13 lutego 2013 roku.
4. http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Augustowa z dnia 13 lutego 2013 roku.
5. http://pl.wikipedia.org/wiki/Lipsk_(powiat_augustowski) z dnia 13 lutego 2013 roku.
6. http://pl.wikipedia.org/wiki/Radzi%C5%82%C3%B3w#cite_note-lexikon-21 z dnia 14 lutego 2013 roku.
7. http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Kielc z dnia 25 lutego 2013 roku.
8. http://www.poszukiwania.pl/portal/modules.php?name=News&file=print&sid=296 z dnia 25 lutego 2013 roku.
9. http://pl.wikipedia.org/wiki/Henryk_Dobrza%C5%84ski z dnia 22 maja 2012 roku.
10. http://www.majorhubal.pl/index.php?dzial=ulice z dnia 5 marca 2013 roku.
11. http://pl.wikipedia.org/wiki/Z%C4%85bki z dnia 5 marca 2013 roku
Filmy
1. Film „Hubal”
2. Film „II wojna na froncie wschodnim, sezon2 odcinek 9 „Bitwa o Niemcy”.
Opracowania
1. Bieszanow W., Rok 1944 Dziesięć uderzeń Stalina, Warszawa 2011.
2. Ciszewski K., Losy Hubalczyków po śmierci mjr Henryka Dobrzańskiego „Hubala”, Katowice 2010.
3. Domański J., Studzianki 1944, Warszawa 2010.
4. Encyklopedia II wojny światowej, Poznań 2006, nr.5.
5. Fajkowski J., Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939-1945, Warszawa 1981, s. 299.
6. Gazety wojenne nr.4 „Agresja ZSRR na Polskę”, Warszawa 1998.
7. Grzelak C., Kresy w Czerwieni. Agresja Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku, Warszawa 2001.
8. Kosztyła Z., Oddział Wydzielony Wojska Polskiego majora „Hubala”, Warszawa 1987.
9. Lombarski J., Major Hubal. Legendy i mity, Radom 2011.
10. Luniewska L., Hubalczycy, Warszawa 2005.
11. Michalik M., Kronika powstań narodowych 1794-1944, Warszawa 1994.
12. Tekst „Biografie kapelanów i żołnierzy OWWP”
13. Tekst  „Hubal – jego prawdziwe oblicze”


[1] http://www.sztetl.org.pl/pl/article/wolkowysk/3,historia-miejscowosci/?action=view&page=4 z dnia 12 lutego 2013 roku, http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA z dnia 12 lutego 2013 roku
[2] 3 Pułk Strzelców Konnych odłączył się od Suwalskiej Brygady Kawalerii 4 września 1939 roku.
[3] C. Grzelak, Kresy w Czerwieni. Agresja Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku, Warszawa 2001, s.201.
[4] Pierwotnego miejsca stacjonowania nie znamy.
[5] Na podstawie mojego tekstu „Hubal – jego prawdziwe oblicze”
[6] W. Bieszanow, Rok 1944 Dziesięć uderzeń Stalina, Warszawa 2011, s. 341.
[7] http://pl.wikipedia.org/wiki/Wojew%C3%B3dztwo_bia%C5%82ostockie_(II_Rzeczpospolita) z dnia 13 lutego 2013 roku.
[8] Gazety wojenne nr.4 „Agresja ZSRR na Polskę”, Warszawa 1998, s. 87.
[9] K. Ciszewski, Losy Hubalczyków po śmierci mjr Henryka Dobrzańskiego „Hubala”, Katowice 2010, s.9.
[10] L. Luniewska, Hubalczycy, Warszawa 2005,  s. 13.
[11] Chodzi o niemiecki okręg włączony do Prus Wschodnich
[12] http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Augustowa z dnia 13 lutego 2013 roku.
[13] K. Ciszewski, Losy Hubalczyków…, s. 10.
[14] Tamże, s.10; Encyklopedia II wojny światowej, Poznań 2006, nr.5, s. 85.
[15] C. Grzelak, Kresy w czerwieni. Agresja Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku, Warszawa 2001,  s. 372.
[16] Tamże, s. 371-372.
[17] http://pl.wikipedia.org/wiki/Lipsk_(powiat_augustowski) z dnia 13 lutego 2013 roku.
[18] Na podstawie mojego tekstu „Hubal – jego prawdziwe oblicze”
[19] W. Bieszanow, Rok 1944..., s. 365.
[20] http://pl.wikipedia.org/wiki/Radzi%C5%82%C3%B3w#cite_note-lexikon-21 z dnia 14 lutego 2013 roku.
[21] Encyklopedia II wojny…, s.85.
[22] Ta scena jest doskonale ukazana w filmie „Hubal”
[23] J. Lombarski, Major Hubal. Legendy i mity, Radom 2011, s. 40-41.
[24] M. Michalik, Kronika powstań narodowych 1794-1944, Warszawa 1994, s. 46.
[25] J. Lombarski, Major Hubal…, s. 57.
[26]J,. Domański, Studzianki 1944, Warszawa 2010, s. 37.
[27] L. Luniewska, Hubalczycy. Warszawa 2005, s. 13.
[28] Na podstawie mojego tekstu „Hubal – jego prawdziwe oblicze”
[29] Ta scena jest doskonale ukazana w filmie „Hubal”
[30] K. Ciszewski, Losy Hubalczyków po śmierci mjr Henryka Dobrzańskiego „Hubala”, Katowice 2010, s. 17.
[31] Tamże, s. 17.
[32] L. Luniewska, Hubalczycy…, s. 22.
[33] Z. Kosztyła, Oddział Wydzielony Wojska Polskiego majora „Hubala”, Warszawa 1987, s. 57-59.
[34] Film „II wojna na froncie wschodnim, sezon2 odcinek 9 „Bitwa o Niemcy”.
[35] http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Kielc z dnia 25 lutego 2013 roku.
[36] L. Luniewska, Hubalczycy…, s. 23.
[37] http://www.poszukiwania.pl/portal/modules.php?name=News&file=print&sid=296 z dnia 25 lutego 2013 roku.
[38] Na podstawie mojego tekstu „Biografie kapelanów i żołnierzy OWWP”
[39] Nawiązywał kontakty z organizacją w  Tomaszowie Mazowieckim i Opocznie.
[40] Encyklopedia II wojny światowej, Poznań 2006, nr.5, s. 85; J. Lombarski, Major Hubal. Legendy i mity, Radom 2011, s. 40.
[41] SZP zmieniło się w ZWZ pod dowództwem pułkownika Stefana Roweckiego „Grota”.
[42] 50 żołnierzy piechoty i 20 ułanów
[43] K. Ciszewski, Losy Hubalczyków…, s. 25.
[44] Encyklopedia II wojny światowej…, s. 86.
[45] http://pl.wikipedia.org/wiki/Henryk_Dobrza%C5%84ski z dnia 22 maja 2012 roku.
[46] J. Fajkowski, Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939-1945, Warszawa 1981, s. 299.
[47] Encyklopedia II wojny światowej…, s. 86.
[48] Później przyjmie pseudonim Grot
[49] K. Ciszewski, Losy Hubalczyków…, s.  36.
[50] Mógł być pochowany w lasach między Ciechanowem a Lubochnią bądź we wsi Wąsocz Górny pod Częstochową
[51] http://www.majorhubal.pl/index.php?dzial=ulice z dnia 5 marca 2013 roku.
[52] http://pl.wikipedia.org/wiki/Z%C4%85bki z dnia 5 marca 2013 roku